Κείμενο: Ανδρέας Κάτσιης
Φωτογραφία: Spilytus
Από το Τόκιο μέχρι και τη Λευκωσία, η στεγαστική κρίση και η ακρίβεια έχουν αλλάξει εντελώς τον τρόπο που επιλέγουμε πλέον το σπίτι μας.
Σε μια εποχή όπου τα σύνορα των πόλεων απλώνονται, τα νέα κτήρια γίνονται όλο και ψηλότερα και την ίδια ώρα οι τιμές των ενοικίων φτάνουν σε ανοικονόμητα ύψη, η έννοια της κατοικίας μοιάζει να έχει χάσει τη σταθερότητα και το νόημα που είχε κάποτε. Στο νέο αστικό τοπίο, όπως διαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια σε όλες τις μητροπόλεις, συμπεριλαμβανομένων Κύπρου, Ελλάδας και Ευρώπης, η στέγη δεν είναι πια δεδομένο αγαθό, αλλά ζητούμενο. Μέσα σε αυτήν τη σύγχυση, πριν από μερικά χρόνια γεννήθηκε στην Ιαπωνία μία τάση, η οποία σε λίγο διάστημα έγινε παγκόσμια: τα tiny apartments, μικροδιαμερίσματα δηλαδή, τα οποία χωρούν ελάχιστα αντικείμενα, αλλά παρόλα αυτά κατοικούνται από ολόκληρες ζωές. Μία τάση που σε άλλες εποχές θα μπορούσε κάποιος να πει ότι δημιουργήθηκε από τους ρομαντικούς λάτρεις του μινιμαλισμού ως αντιστάθμισμα στην υπερκατανάλωση. Τα tiny apartments, ωστόσο, όπως και άλλα μοντέλα κατοικίας που τα ακολούθησαν, δεν είναι παρά παιδιά της ανάγκης που μας δείχνουν με κάθε τρόπο ότι η ζωή, όπως την ξέραμε ή όπως πιθανόν να τη σχεδιάζαμε, αλλάζει.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
– Σπιτάκια – καψούλες στην Κύπρο: Καινοτομία ή πρόκληση;
– ”Σταματήστε να σχεδιάζετε ένα μικρό σπίτι μόνο και μόνο γύρω από την αποθήκευση”
Το Τόκιο «συρρικνώνει» τον άνθρωπο για να επιβιώσει…
Εάν υπάρχει μια χώρα, ή καλύτερα μία πόλη που ενσαρκώνει το παρόν και το μέλλον των μικρών κατοικιών, δεν είναι άλλη από το Τόκιο. Εκεί, τα micro apartments (η μικρότερη σε κλίμακα κατηγορία του είδους) των 9 τετραγωνικών μέτρων, γνωστά και ως kyōshō jūtaku, δεν αποτελούν σπάνιο φαινόμενο, αλλά σταθερό κανόνα. Είναι χώροι στους οποίους η «ξενάγηση» τελειώνει πριν καλά-καλά ξεκινήσει. Μπαίνεις και με ένα βήμα βρίσκεσαι την ίδια στιγμή στο κρεβάτι, την κουζίνα και στην είσοδο ταυτόχρονα.
Μιλώντας με ιδιοκτήτες ή ενοικιαστές τέτοιων κατοικιών, αναγνωρίζεις στην περιγραφή τους ένα μείγμα ρεαλισμού και απρόσμενης τρυφερότητας. O 29χρονος Kazuki Xirata, που ζει σε micro apartment στην πρωτεύουσα του Hokkaido, Sapporo, εξηγεί: «Την πρώτη εβδομάδα ένιωθα ότι ζούσα σε κουτί. Μετά το συνήθισα. Υπάρχει κάτι παρήγορο στο να έχεις έναν χώρο τόσο μικρό, που τον ελέγχεις απόλυτα. Κι αν θες να δεις κόσμο, η πόλη είναι ολόκληρη έξω από την πόρτα σου. Γιατί να βρεθείς στο σπίτι;».
Αυτήν τη στιγμή τα tiny apartments στο Τόκιο έχουν πληρότητα που αγγίζει το 98%, ιδιαίτερα ανάμεσα σε νέους 20–35 ετών, με τη real estate company, Spilytus, να διαχειρίζεται τη δεδομένη στιγμή ένα μεγάλο χαρτοφυλάκιο τέτοιου είδους διαμερισμάτων, καθώς η ζήτηση ολοένα και αυξάνεται. Οι περισσότεροι μένουν εκεί από οικονομική ανάγκη, όχι από lifestyle ή κάποια μόδα της εποχής. Τα ενοίκια, άλλωστε, στο κέντρο της ιαπωνικής πρωτεύουσας είναι απρόσιτα και το μικρό σπίτι μοιάζει με το πρώτο σκαλοπάτι προς μια ζωή γεμάτη επαγγελματικές ευκαιρίες, κοινωνικές δραστηριότητες και ταχύτητα. Ή μια ψευδαίσθηση;
Ευρώπη: Ίδια ιστορία, σε διαφορετικές γλώσσες
Αντίστοιχες εικόνες με το Τόκιο, συναντά κανείς και σε μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, με το στεγαστικό πρόβλημα να έχει διογκωθεί λόγω του υπερτουρισμού και των ενοικιαζόμενων δωματίων μικρής διάρκειας (Booking, Airbnb κ.λπ.), που συνέτειναν στο πρόβλημα της αύξησης των ενοικίων. Στο Βερολίνο, στη Μαδρίτη και στο Παρίσι, τα ενοίκια έχουν αυξηθεί έως και 40% τα τελευταία χρόνια, δημιουργώντας μια νέα κατηγορία κατοικιών, τα μικροδιαμερίσματα που δεν ξεπερνούν τα 14–20 τ.μ., τα οποία απευθύνονται κυρίως σε νέους εργαζόμενους, φοιτητές, digital nomads, αλλά και ανθρώπους που αλλάζουν πορεία ζωής.
Σε αντίθεση με το Τόκιο, στην Ευρώπη η επιλογή του tiny living έχει μεταμορφωθεί σε τρόπο ύπαρξης, με πολλούς να υποστηρίζουν πως αντί να συλλέγουν αντικείμενα και πράγματα, προτιμούν να συλλέγουν εμπειρίες. Δεν ζουν μέσα στο σπίτι, αλλά έξω από αυτό, δεν βλέπουν το studio ως έλλειψη άνεσης, αλλά ως εισιτήριο στην αστική ζωή. Κι όμως, πίσω από αυτήν τη φιλοσοφία κρύβεται συχνά μια σιωπηλή παραδοχή· αν μπορούσαν, θα επέλεγαν μεγαλύτερο χώρο, προτιμούν, όμως, να ωραιοποιούν την πραγματικότητα, αντί να την κοιτάξουν κατάματα, ίσως, ως μια άμυνα, απέναντι στη σκληρή αστική αλήθεια.
Ελλάδα: Όταν η ανάγκη αλλοιώνει τη μεσογειακή κουλτούρα
Με το στεγαστικό πρόβλημα να έχει χτυπήσει και την πόρτα της Ελλάδας, τα πράγματα εκεί ηχούν κάπως διαφορετικά από τον υπόλοιπο κόσμο. Ως ένας λαός ανοιχτός και φιλόξενος, με τα οικογενειακά και τα φιλικά τραπεζώματα να αποτελούν μέρος της κουλτούρας, το να αναγκάζεται κανείς να μένει σε έναν χώρο που δεν ξεπερνά τα 20 τ.μ. σαφώς και θα έχει επιπλέον επιπτώσεις.
Στην Ελλάδα, λοιπόν, η πραγματικότητα των μικρών κατοικιών είναι σαφώς πιο πρόσφατη, αλλά είναι εξίσου πιεστική. Στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, στούντιο 20 τ.μ. ενοικιάζονται μέσα σε λίγες ώρες. Η νέα γενιά, που αναζητά οικονομική ανεξαρτησία και ταυτόχρονα πρόσβαση στο κέντρο, στρέφεται αναγκαστικά σε πιο μικρές λύσεις. Η «αρχιτεκτονική της μοναξιάς», όπως την αποκαλούν πλέον ψυχολόγοι και κοινωνιολόγοι, αρχίζει να γίνεται εμφανής. Ζούμε σε σπίτια σχεδιασμένα για έναν άνθρωπο. Οι καναπέδες μικραίνουν, τα τραπέζια εξαφανίζονται, οι τοίχοι βρίσκονται πιο κοντά από ποτέ. Και η μοναχικότητα, αν και συχνά επιθυμητή, όταν επιβάλλεται από το κόστος στέγασης, αποκτά μια πιο σκοτεινή διάσταση. Η νέα αυτή συνθήκη καθορίζει τις επιλογές μιας ολόκληρης γενιάς.
Κύπρος: Ανάγκη, εφευρετικότητα και νέα μοντέλα κατοικίας
Στην Κύπρο, η στεγαστική κρίση έχει μεν πυροδοτήσει μια στροφή σε μικρότερους χώρους διαμονής, ωστόσο, εξακολουθούν να αντιστέκονται στην τάση των tiny apartments. Η ανάγκη οδήγησε στην εξεύρεση νέων λύσεων, αρκετά εφευρετικών και πολύ πιο οικονομικών όπως οι prefab κατασκευές και τα container homes. Οι νέοι αρνούνται να δεσμευτούν σε δάνεια δεκαετιών και αναζητούν ευελιξία, οικονομικότητα και ασφάλεια. Σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζονται και πιο πρωτότυπες λύσεις, που, εκτός από οικονομικές, προσφέρουν και μια ασφάλεια, όπως ο χώρος που δημιούργησε ο Αλέξανδρος, ο οποίος μεταμόρφωσε το τριάρι του στη Λεμεσό σε δωμάτια αποκλειστικά για γυναίκες.
«Η ιδέα γεννήθηκε στην Αγγλία. Ένας φίλος μου που εργαζόταν στο Λονδίνο, επειδή δεν μπορούσε να πληρώνει μόνος του το σπίτι στο οποίο ζούσε, αναγκάστηκε να το μοιραστεί, ενοικιάζοντας τα δωμάτια που είχε ο χώρος, σε άλλα άτομα. Τότε, το είδα σαν μία ρεαλιστική λύση όχι μόνο για φοιτητές, που ήταν το σύνηθες, αλλά και για εργαζόμενους. Όταν το δικό μου διαμέρισμα που νοίκιαζα στη Λεμεσό άδειασε, δεχόμουν συνεχώς τηλεφωνήματα από άτομα που έψαχναν οικονομικά διαμερίσματα του ενός υπνοδωματίου. Κάποια στιγμή, μία κοπέλα με ρώτησε αν θα μπορούσε το σπίτι να είναι ‘μόνο για κορίτσια’. Τότε αντιλήφθηκα πως υπήρχε και μια άλλη ανάγκη, πέραν του οικονομικού, αυτή της ασφάλειας, κυρίως όσον αφορά στις γυναίκες. Οπότε αποφάσισα να ανακαινίσω πλήρως το διαμέρισμα, να προσθέσω ντους σε κάθε δωμάτιο, μικρές κουζίνες και έναν επιπλέον χώρο που θα είχε χρήση κοινόχρηστου living room. Οι κανόνες είναι ξεκάθαροι: μόνο γυναίκες, σεβασμός στην ιδιωτικότητα, καθαρές κοινόχρηστες ζώνες. Ενοικιάζω τον χώρο εδώ και μερικά χρόνια και δεν πέρασε μέρα που να μείνει δωμάτιο ξενοίκιαστο. Μέχρι τώρα όλες οι ενοικιάστριες είναι ξένες γυναίκες που ξεκινούν από το μηδέν στην Κύπρο και πάντα μου λένε ότι εδώ νιώθουν ασφαλείς. Αυτό είναι που μετράει περισσότερο» μάς λέει ο Αλέξανδρος.
Ο αρχιτέκτονας-μηχανικός, Γιώργος Βασιλάκης, υποστηρίζει πως δεν πρέπει να δούμε τα μικροδιαμερίσματα ως αποτέλεσμα εξέλιξης, αλλά μιας ανάγκης που σε πολλές περιπτώσεις αλλοιώνει την ίδια την ποιότητα ζωής του ατόμου. «Η αρχιτεκτονική μπορεί να διαχειριστεί τη μικρή κλίμακα έξυπνα, αλλά η τάση αυτή γεννήθηκε καθαρά από το πολύ υψηλό κόστος της στέγασης». Για την Κύπρο, εκτιμά ότι δεν θα δούμε ακραίες λύσεις όπως στην Ιαπωνία. Ωστόσο, η κατεύθυνση είναι σαφής: «Τα διαμερίσματα μικραίνουν. Τα όρια για τα ελάχιστα μεγέθη έχουν γίνει πιο ελαστικά. Οι developers θυσιάζουν χώρους όπως τραπεζαρίες για να μειώσουν το συνολικό κόστος».
Πάντως, παρότι δεν υποστηρίζει αυτήν την τάση, αν και την κατανοεί, από τη ματιά του αρχιτέκτονα θεωρεί πως ο σχεδιασμός ενός tiny apartment αποτελεί ταυτόχρονα πρόκληση και περιορισμό: «Στους πολύ μικρούς χώρους δεν συγχωρείται τίποτα. Κάθε εκατοστό πρέπει να αξιοποιηθεί και να δουλεύει. Χρειάζονται ενσωματωμένες αποθηκεύσεις, πολυλειτουργικά έπιπλα, σωστός φωτισμός, αξιοποίηση ύψους. Η λεπτομέρεια γίνεται ο πρωταγωνιστής». Βλέπει, όμως, και την άλλη όψη: «Όσο έξυπνος κι αν είναι ο σχεδιασμός, η ποιότητα ζωής επηρεάζεται. Ο άνθρωπος χρειάζεται χώρο, ακόμη κι αν δεν το παραδέχεται».
Όσο για τις τάσεις που έρχονται; Modular κατασκευές, βιώσιμες λύσεις, φοιτητικές εστίες νέας γενιάς, co-living μοντέλα, έξυπνες κατοικίες χαμηλής κατανάλωσης και κτήρια που προσαρμόζονται μελλοντικά σε νέες χρήσεις. «Θεωρώ πως αυτά τα μοντέλα είναι η αρχιτεκτονική απάντηση σε μία κοινωνία που αλλάζει πιο γρήγορα απ’ όσο χτίζονται τα κτήρια».
Πίσω από κάθε μικροσκοπικό σπίτι κρύβεται ένα μεγάλο κοινωνικό και ψυχολογικό υπόβαθρο. Η μοναξιά είναι διάχυτη: οι μικροί χώροι δεν φιλοξενούν εύκολα σχέσεις, φιλίες, οικογένειες. Είναι χώροι σχεδιασμένοι για έναν, και ο ένας, όσο ανεξάρτητος κι αν νιώθει, πολλές φορές κουβαλά μια αδιόρατη θλίψη. Κι όμως, η ζωή σε λίγα τετραγωνικά έχει και κάτι βαθιά ανθρώπινο. Προσφέρει αυτονομία, ιδιοκτησία, ασφάλεια. Προσφέρει ένα σημείο αναφοράς σε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτατα.
ΠΗΓΗ: CITY
